3. ZDJĘCIA

1. ZDJĘCIA W FILMIE FABULARNYM I DOKUMENTALNYM

Podstawowe pojęcia języka filmu, rodzaje planów filmowych, perspektyw, a także ustawienia światła znajdują się w zakładce język filmu.

STORYBOARD. Przed przystąpieniem do zdjęć należy zaplanować wygląd każdego ujęcia. W tym celu dobrze jest je – chociażby schematycznie – rozrysować. Na każdym rysunku/ujęciu powinno się znaleźć: umiejscowienie bohatera, opis przestrzeni wokół niego, towarzyszące mu rekwizyty (tzw. rekwizyty grające, czyli odgrywające istotną rolę w fabule), ustawienie kamery, określenie przebiegu osi akcji oraz planu, w jakim ujęcie będzie filmowane, jak również informacja dotycząca miejsca i natężenia światła.
Przy tworzeniu storyboardu, jak i w trakcie zdjęć, należy pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

  • ZŁOTY PODZIAŁ – każdy kadr, bez względu na format, można podzielić na dziewięć jednakowych pól według poniższego wzoru. W punktach przecięcia linii powinny znaleźć się elementy najistotniejsze dla danego kadru. Oczywiście film jest obrazem ruchomym, więc nie każdy kadr uda się w taki sposób zakomponować, warto jednak pamiętać o tej zasadzie przy ujęciach statycznych, otwierających scenę lub w scenach kluczowych.

ZŁOTY PODZIAŁ.png

obrazek pochodzi z portalu www.fotal.pl

  • RELACJE PRZESTRZENNE. Sytuując kamerę względem filmowanych obiektów lub bohaterów, należy pamiętać o nieprzekraczaniu tzw. OSI AKCJI. Dzięki temu oglądając kolejne sceny kręcone w innych ujęciach, lub przedstawiające inne postacie, widzowie będą mieli wrażenie autentyczności i logiczności przebiegu akcji oraz będą mogli odnaleźć się w przestrzeni na ekranie i usytuować w niej to, co widzą.

RELACJE PRZESTRZENNE.png

rys. Karol Kwiatkowski

Gotowy storyboard pomoże operatorowi sfilmować każde ujęcie w zaplanowany sposób, dzięki czemu później nie będzie problemu z montowaniem ze sobą materiału. Pomaga także w pracy scenografa czy kostiumologa, dostarczając informacji na temat tego, w jaki sposób ma wyglądać przestrzeń i bohater. Storyboard może przyjąć różne formy, do jego tworzenia nie potrzeba zdolności plastycznych. Może np. być prostym szkicem lub stop-klatką z dokumentacji, na której zostały naniesione różne informacje. Ważne, by był przejrzystą sekwencją scen i zawierał wszystkie wymienione wyżej informacje.

STORYBOARD W DOKUMENCIE. W odróżnieniu od filmu fabularnego, w dokumencie storyboard nie jest niezbędny. Niemniej i w tym przypadku może pomóc w przygotowaniu i rozplanowaniu pracy. Film dokumentalny powstaje w dużej mierze podczas montażu, stąd niektórzy dokumentaliści dopiero wtedy stworzą storyboardy, wykorzystując do nich np. stopklatki z nakręconych ujęć.

O CZYM NALEŻY PAMIĘTAĆ PRZED ZDJĘCIAMI?

  • Sprawdzić stan, ilość i pojemność nośnika danych (kasety, karty pamięci, dysku) oraz baterii kamery (ew. zapewnić możliwość jej wymiany lub ładowania na planie).
  • Sprawdzić czy lokacja, w której będą kręcone zdjęcia, jest bezpieczna, czy pracy nie będą zakłócać dźwięki (np. przejeżdżającego obok pociągu, chodzących i rozmawiających ludzi).
  • Upewnić się, czy można filmować w danym miejscu i dane osoby. W tym drugim przypadku najlepiej pozyskać zgody każdej z postaci, a w przypadku osób niepełnoletnich – jednego z ich opiekunów. (W tym celu wystarczy poprosić o podpisanie prostej formuły: „Zgadzam się na nieodpłatne wykorzystanie mojego wizerunku i wypowiedzi w filmie [imię i nazwisko autora] pod roboczym tytułem [tytuł filmu] realizowanym [na kursie…/ przez firmę…]”).
  • Zabezpieczyć możliwość archiwizowania rejestrowanego materiału (np. wziąć na plan laptop z dyskiem, na który można zgrać karty).
  • Sprawdzić, czy sprzęt (kamera, statyw, światło itd.) na pewno działają.
  • Sprawdzić, czy ilość światła w danej scenie jest wystarczająca. W tym celu najlepiej przeprowadzić próby operatorskie, tzn. nagrać trochę materiału w danych warunkach, zgrać na komputer i upewnić się, czy jakość jest satysfakcjonująca.
  • Upewnić się, czy każdy wie, za co dokładnie jest odpowiedzialny, aby uniknąć wpadek, które mogą uniemożliwić zdjęcia albo sprawić, że nie będą one przebiegały tak, jak zostały zaplanowane. Dobrze także wszystkie kompetencje członków ekipy spisać w formie listy.

O CZYM NALEŻY PAMIĘTAĆ PODCZAS ZDJĘĆ?

  • Zadbać o odpowiednie światło.
  • Zadbać o ostrość obrazu.
  • Zadbać o prawidłowy balans bieli.
  • Zadbać o stabilizację kamery.
  • Wyłączać kamerę między ujęciami.
  • Zadbać o bezpieczeństwo kamery np. przed dynamicznymi scenami wymagającymi biegania z kamerą, należy ją bezpieczne zamocować.
  • Warto przełączyć kamerę na ustawienia ręczne, dzięki czemu operator będzie miał kontrolę nad rejestrowaniem obrazu.
  • Zadbać o tzw. kontynuację pomiędzy poszczególnymi ujęciami, które mają się złożyć na jedną scenę, tzn. o takim samym świetle, ilości i rozmieszczeniu rekwizytów, scenografii, charakteryzacji czy kostiumach. Np. w scenie jedzenia przy stole, warto sfotografować układ i ilość rozmieszczonego jedzenia, by przed kolejnym ujęciem wiedzieć jak je uzupełnić.
  • Dokładnie opisywać nagrywany materiał – przed ujęciem można użyć klapsa, lub kartki na których będą napisane, która scena i które ujęcie mają być kręcone. Dobrze jest takie informacje wraz z uwagami do sceny (np. w ujęciu 5 były zakłócenia w dźwięku ale obraz wyszedł dobrze) notować także osobno.
  • Używanie klapsów (które można zastąpić klaśnięciem w dłonie) na początku każdego ujęcia, ułatwia w montażu zsynchronizowanie obrazu z dźwiękiem. Dodatkowo, na planie filmowym klaps pomaga w utrzymaniu dyscypliny – jego odgłos oznacza, iż ekipa ma zachować ciszę i nie przemieszczać się podczas nagrania.

USTALENIA Z BOHATEREM. Granica między dokumentacją, a okresem zdjęciowym może okazać się bardzo płynna. Dlatego bardzo ważne jest, by w pewnym momencie podjąć decyzję, że zamiast dokumentacji zaczynamy tworzyć zdjęcia właściwe. Przeciągając etap dokumentacji, możemy stracić szansę na nagranie istotnych momentów, które pasowałyby nam do filmu (albo nagrać je w sposób niechlujny, czy niepasujący do naszych założeń). Nierzadko zdarza się, iż do filmu wchodzą materiały z dokumentacji, ponieważ nie da się ich już później powtórzyć.Należy pamiętać, by jak najszybciej podpisać z bohaterem (bohaterami) zgodę na wykorzystanie wizerunku (najlepiej już wtedy gdy zdecydujemy się na jakiś temat lub bohatera), i załatwić wszystkie formalności, aby uniknąć późniejszych nieporozumień.

ŚWIATŁO. Do pewnego stopnia można panować nad ilością światła, zapalając i gasząc lampki w pokojach, lub odsłaniać i zasłaniać okna. Filmując na zewnątrz, lepsze będą miejsca w cieniu niż w pełnym słońcu, tak samo jak dni pochmurne będą lepsze od słonecznych. Również, korzystniejsze światło jest rano i po południu, niż w środku dnia (patrz: KONTRASTY).

MAŁA ILOŚĆ ŚWIATŁA. Tryb automatyczny w kamerze stara się ustawić wartość ekspozycji na wystarczającą ilość światła. Posługuje się w tym celu różnymi parametrami. Ogólna zasada jest taka, iż mała ilość światła skutkuje dużym „ziarnem” na ekranie. Jeśli kamera posiada ustawienia manualne, warto w takiej sytuacji ich użyć, pozwolą do pewnego stopnia zminimalizować ten efekt.

DŁUGOŚĆ OBIEKTYWU, A GŁĘBIA OSTROŚCI. Im dłuższy obiektyw (czyli „większy” zoom), tym głębia ostrości mniejsza. Przy szerokim obiektywie – większa. W amatorskich kamerach posiadających niewielką matrycę, kręcenie na nieco dłuższych obiektywach poprawia plastykę obrazu i sprawia, że obraz staje się nieco bardziej „filmowy”.

KONTRASTY. Kamera jest w stanie dobrać ustawienia do jednego natężenia światła. Jeżeli natężenie będzie zbyt zróżnicowane, tryb automatyczny nie będzie w stanie się do niego dostosować. Przykładowo, nagrywając mężczyznę siedzącego w słoneczny dzień na tle okna w pokoju okaże się, nie widać twarzy mężczyzny lub – jeśli jest ona widoczna – całe tło to wielka biała plama.

ZOOM. Jednym z najczęstszych błędów jest nadużywanie zooma, właściwie nie należy go używać prawie nigdy. Zamiast tego należy ustawić konkretny kadr i włączyć kamerę, a następnie ją wyłączyć, zmienić kadr (np. zrobić zbliżenie) i ponownie ją włączyć. Jeśli jednak bardzo zależy nam na skorzystaniu z tej opcji, trzeba to zrobić zdecydowanie i konsekwentnie. Dobrym sposobem na zmianę planu jest poczekanie na odpowiedni moment, a następnie bardzo szybkie zbliżenie/ oddalenie, które podczas montażu można będzie wyciąć.

DŹWIĘK. Amatorskie kamery mają zwykle fatalne mikrofony. Jak temu zaradzić? Należy bez wyjątku unikać rozmów w głośnych, publicznych miejscach. Muzyka, czy odgłosy telewizora, które w normalnej rozmowie słyszelibyśmy wyłącznie w tle, na nagraniu będą niszczyły wypowiedzi bohaterów. Podobnie wiatr, lub odgłosy ulicy. Nagrywając w domu, przed włączeniem kamery należy wsłuchać się w otoczenie i uważać na pozornie niesłyszalne odgłosy buczącej lodówki, tykającego zegar, włączonego radia, otwartego okna, czy włączonego wentylatora.

O CZYM NALEŻY PAMIĘTAĆ PO ZDJĘCIACH?

  • Zgrać i zabezpieczyć nagrany materiał (najlepiej tworząc 2 niezależne kopie).
  • Należy od razu przejrzeć materiał, sprawdzając czy zostały zrealizowane wszystkie ujęcia oraz w sposób uporządkowany i systematyczny nazwać pliki z nagraniami.
  • Sprawdzić jakość obrazu i dźwięku zrealizowanych ujęć.
  • Przygotować się do montażu, najlepiej najpierw dokładnie oglądając materiał i opisując ujęcia w formie notatek lub krótkich haseł.
  • Zadecydować, czy nie będą potrzebne DOKRĘTKI, czyli nakręcenie nowych ujęć, bądź powtórzenie którychś z nakręconych.

WSKAZÓWKI I DOBRE RADY. Podczas filmowania należy stosować się do wszystkich wymienionych tutaj zasad. Lepiej unikać zdjęć w głośnych plenerów, gdyż wyciszenie dźwięku tła i wydobycie np. kwestii wypowiadanych przez bohatera jest bardzo skomplikowane i możliwe tylko w profesjonalnych studiach obróbki dźwiękowej.

W przypadku kręcenie dokumentu, lub scen improwizowanych, dobrze jest pozwolić rozmówcy na „rozgadanie się”. W tym celu można na początku zadać jakieś niezwiązane z filmem pytania, odpowiedź na które da im czas na oswojenie się z kamerą.

Należy także uważać na wykorzystywanie utworów komercyjnych (muzycznych lub filmowych) w filmach. Można to bowiem robić o ile posiada się na to (często bardzo kosztowną) licencję. W związku z tym lepiej wykorzystać darmowe i otwarte materiały, które można znaleźć tej zakładce.

2. ZDJĘCIA W FILMIE DOKUMENTALNYM

WPŁYW NA RZECZYWISTOŚĆ

  • CIERPLIWA OBSERWACJA. Reżyser i kamera powinny być jak najmniej widoczne. Lepiej unikać inscenizacji, zamiast której dobrze jest się skupić na wnikliwej obserwacji. Jeśli temat filmu jest dobry, lub jego bohater ciekawy, realizator powinien im zaufać, starając się wejść w rolę „muchy na ścianie”.
  • ZAGĘSZCZANIE RZECZYWISTOŚCI. Twierdzenie ukute przez Marcela Łozińskiego, który porównuje rzeczywistość do akwarium z rybkami: Mamy akwarium. Jest bardzo spokojne, śliczne falują w nim roślinki, rybki spokojnie sobie pływają, piaseczek jest czyściutki. Wiadomo jednak, że w tym akwarium czasami dzieją się burze. Jakaś ryba się zdenerwuje, pogryzie inną, piasek idzie do góry… Gdybym mógł z kamerą i mikrofonem być przy tym akwarium przez miesiąc, to bym takie coś złapał, ale wiem, że nie złapię. Wobec tego ja to akwarium biorę w rękę i lekko nim potrząsam. Łoziński nie namawia do stosowania inscenizacji, czy sztucznego ustawiania postaci, ale do drobnych zabiegów, prowokujących naturalne zachowania. Krzysztof Kieślowski realizując Z punktu widzenia nocnego portiera, zaproponował bohaterowi kupno psa. Marcel Łoziński podczas kręcenia Wszystko może się przytrafić wypuścił do parku swojego syna, aby ten rozmawiał – zgodnie z jego wskazówkami – ze starszymi ludźmi. Są też skrajne przypadki takiego „potrząsania akwarium”, np. Werner Herzog  pisał teksty dla swoich bohaterów. Stosując się do rady Łozińskiego, należy pamiętać, iż każda ingerencja powinna być przemyślana i celowa, równie dobrze można bowiem nią zaszkodzić!

OFFY. Dobrze jest nagrać rozmowę z bohaterem, którą później będzie można wykorzystać jako tzw. SETKĘ, czyli konkretny i ciągły materiał, składający się zarówno z obrazu, jak i z dźwięku lub jako OFF, czyli sam głos podłożony pod przedstawiający coś innego obraz. Rozmowa nagrana przed kamerą jest bardziej oficjalna. Kamera często „przypiera do muru”, intensyfikuje odpowiedzi, ale może także powodować onieśmielenie i zamknięcie bohatera.

Rozmowa przy dyktafonie i herbacie zapewnia większą swobodę. Jeśli twórca jest przekonany, iż obraz nie będzie mu potrzebny, dobrze zdecydować się na to rozwiązanie. Wtedy prawdopodobnie opowieść bohatera będzie bardziej złożona i osobista. Alternatywnym rozwiązaniem, jest poproszenie bohatera o spisanie przemyśleń na dany temat, konkretnej historii, lub o prowadzenie dziennika. Każdy z tych tekstów można później trochę przeredagować, a następnie prosić bohatera o jego odczytanie. Oczywiście spontaniczna rozmowa będzie miała zupełnie inny charakter i klimat niż wypowiedź przeczytana z kartki. Trzeba świadomie podjąć decyzję, które z rozwiązań wybiera realizator.

SETKI. Tak jak zostało napisane wyżej, setka to nagranie składające się zarówno z obrazu, jak i z dźwięku. Realizator nagrywa setkę np. siadając z kamerą przed bohaterem i nagrywając rozmowę. O czym warto pamiętać nagrywając taki materiał?

  • RÓŻNICOWANIE PLANÓW. Plany tej samej wielkości bardzo źle się montują ze sobą. W trakcie rozmowy dobrze jest więc starać się je różnicować. Należy wykorzystać momenty przerwy aby zrobić zbliżenie lub oddalenie (lepiej nie ruszać kamery i skorzystać z zooma, pamiętając by później wykasować moment zbliżenia lub oddalenia). W zupełności wystarczą 2 lub 3 plany, zmieniane w miarę możliwości w obrębie jednego pytania. Zbyt dynamiczne zmiany mogą tylko zaszkodzić – widzowi trudno będzie skupić się na tym, co opowiada bohater. Jakie ujęcia się sprawdzą? Przykładowo, zbliżenie na twarz bohatera, plan, który obejmuje go od piersi w górę oraz plan pełny – pokazujący bohatera i jego otoczenie.
  • ODPOWIEDZI NA PYTANIE. Należy starać się by bohater odpowiadał na pytania pełnymi zdaniami.  starajcie się uzyskiwać odpowiedzi pełnym zdaniem. Odpowiedzi zaczynające się od „no wiesz…”, czy „tak jak mówiłeś”, lepiej powtórzyć, prosząc by zamiast tych określeń sparafrazował naszą wypowiedź. Dobrym sposobem uzyskania odpowiedzi, którą będziemy mogli wykorzystać w filmie, jest też prośba o podsumowanie wypowiedzi – rozwlekłe odpowiedzi nie są dobre, film lubi zdecydowane postawy.
  • POWTARZANIE PYTAŃ. Można ponownie, pod koniec wywiadu zadać pytanie, które padło na początku, jeśli w jego trakcie rozmowa się rozkręciła i bohater otworzył. Wtedy może się okazać iż dowiemy się znacznie więcej.
  • CZAS NA ZASTANOWIENIE. nie ma nic piękniejszego niż twarz człowieka, którzy zastanawia się nad odpowiedzią! Nie należy tego przerywać. Dobrze jest zadać pytanie i pozwolić bohaterowi przemyśleć swoją odpowiedź. Jeśli przerwie mówienie, aby znaleźć odpowiednie słowa, nie należy dopowiadać za niego. Należy bacznie obserwować twarz bohatera, czasami jedno drgnięcie mięśnia może wyrazi więcej, niż długa wypowiedź.
  • JAK SIĘ USTAWIĆ Z KAMERĄ? Tak, by było wygodnie. Dobrze, jeśli miejsce rozmowy jest bliskie bohaterowi. Osoba przeprowadzająca rozmowę powinna siedzieć blisko kamery, zaraz obok obiektywu. Dzięki temu obie osoby mogą patrzeć sobie w oczy, a jednocześnie zachować kontakt bohater-kamera.
  • WYŁĄCZANIE I WŁĄCZANIE KAMERY. Lepiej wyłączyć kamerę kilka sekund po zakończeniu wypowiedzi lub obserwowanego wydarzenia. Jeśli bohater skończył mówić lub np. obserwowany samochód odjechał, należy pozostawić kamerę włączoną, z niezmienionym kadrem i policzyć co najmniej do pięciu. Ułatwi to pracę nad montażem. Poza tym, czasami ludzie po chwili przerwy decydują się, by coś jeszcze dodać do swojej wypowiedzi. Dodatkowo, kamery potrzebują tzw. rozbiegu, co oznacza, że zapis materiału może rozpocząć się nawet kilka sekund po naciśnięciu guzika nagrywania.

Filmując, nie można zapomnieć, że materiał ma być później zmontowany. Dlatego należy:

  • różnicować plany w każdej scenie
  • nagrać także tzw. PRZEBITKI, czyli ujęcia otoczenia, czy też zbliżenia na charakterystyczne przedmioty lub miejsca, które wmontowane w materiał, ułatwią przechodzenie między podobnymi planami, czy też zaznaczenie upływu czasu.
  • DOKRĘTKI po scenie. Po nagranej rozmowie między dwoma osobami, dobrze jest poprosić by one jeszcze chwilę rozmawiały, tak byśmy mogli np. nagrać słuchającą osobę, albo gestykulację podczas mówienia.

DALIES to regularne projekcje podczas kręcenia. Ułatwiają one wybieranie na bieżąco dobrych scen i sytuacji, dzięki którym można zorientować się, jakie błędy zostały popełnione podczas filmowania oraz które sceny, sytuacje i interakcje są „fotogeniczne” Podczas tego rodzaju projekcji często rodzą się nowe pomysły.