2. SCENARIUSZ

1. SCENARIUSZ W FILMIE FABULARNYM

SCENARIUSZ jest tekstem będącym podstawą pracy nad przyszłym filmem. Zawiera opis fabuły, charakterystykę postaci, przebieg akcji wraz z opisem czasu i miejsca wydarzeń oraz rozpisanymi dialogami wszystkich postaci. Może mieć charakter oryginalny (oparty na oryginalnym pomyśle scenarzysty) albo adaptowany (bazujący na innym tekście).
Najprościej mówiąc, scenariusz jest schematem, czy też strukturą, wokół której „buduje się” film.

TEMAT stanowi punkt wyjścia do pracy nad scenariuszem. Warto poświęcić sporo czasu na znalezienie dobrego tematu. Gdzie go szukać? Właściwie to… wszędzie. Czasem temat może się zrodzić z usłyszanej historii, przeczytanego artykułu, zaobserwowanego zdarzenia. Potrzebny jest refleks i przeczucie, pozwalające dostrzec w tym temat na dobry film.

KONFLIKT. To jego, albo przynajmniej jego zalążka należy szukać podczas wybierania tematu. Jest on bowiem motorem napędowym każdej historii.

WYDARZENIA. Kolejnym etapem pracy nad scenariusze, po wybraniu tematu filmu, jest wymyślenie wydarzeń, które go przedstawią. Film opowiada obrazami. Scenariusz nie może więc być powieścią. Warto spróbować pracować w następujący sposób: Przed każdym zdaniem wypowiedzianym przez bohaterów należy spróbować dokończyć zdanie rozpoczynające się od słów „widzę, że…” (np. widzę, że bohater idzie ulicą i rozgląda się na boki, czegoś szukając. Uwaga, zdanie „widzę, że bohater idzie ulicą, myśląc o minionych wakacjach, podczas których przeżył niesamowite przygody” nie ma do końca sensu. Nie można przecież po wyrazie twarzy bohatera dowiedzieć się, jakie ma wspomnienia).

LOGLINE czyli historia w jednym zdaniu. Warto spróbować opisać swój scenariusz w takiej formie (np.:  To opowieść o człowieku, który stracił pracę, więc wyjeżdża do innego miasta, żeby zacząć życie od nowa, albo: To opowieść o człowieku, który nie może znaleźć sobie miejsca w życiu, więc zostaje pustelnikiem). Jeśli pomysł da się sprowadzić do takiego zdania, oznacza to, iż nadaje się on na film.

HISTORIA W 5 ZDANIACH. Kolejnym etapem, po stworzeniu jednozdaniowego opisu filmu, jest rozszerzenie go na 5 zdań. W tym celu należy bardzo zwięźle opisać historię, starając się wspomnieć o wszystkich zasadniczych elementach.  W tym opisie nie ma miejsca na określanie poszczególnych wydarzeń, charakterystykę bohaterów, ani dialogi. Chodzi raczej o stworzenie swoistego szkieletu scenariusza. Dzięki takiemu opisowi można wybrać z historii, to co jest w niej najważniejsze, a tym samym – co będzie wyróżniać przyszły film.

TREATMENT. Następnym etapem pracy nad scenariuszem jest opracowanie „projektu”, czyli streszczenia scenariusza. To kolejny opis, ale tym razem dużo szerszy. Powinna się w nim znaleźć cała historia, w kolejności, w której zostanie opowiedziana w filmie, wraz z informacjami gdzie i kiedy ma toczyć się jego akcja, kto jest jego bohaterem, jaki jest zasadniczy konflikt, jak przebiega i kończy się fabuła. W treatmencie należy opisać wszystkie wątki i zdarzenia, które mają się pojawić w scenariuszu. Na tym etapie pracy należy rozróżnić, które z nich są zasadnicze dla filmu, a które jedynie poboczne (pomoże to przy budowaniu proporcji między scenami w przyszłym scenariuszu).

DRABINKA. Wszystkie poprzednie etapy wymagają ogromnej skrótowości i umiejętności syntezy. Drabinka odwrotnie. Polega na konstruowaniu fabuły. W tym celu rozpisuje się akcję filmu na odrębne, ułożone w kolejności sceny – od pierwszej do ostatniej. Scena to najmniejsza część składowa scenariusza. Kolejność scen przesądza o tym, jak ułoży się dramaturgia filmu. Scenarzyści pracujący nad drabinką mają na to swoją metodę. Każdą ze scen zapisują na oddzielnej karteczce. Potem układają kartki jedna po drugiej, tak jak wyobrażają sobie przebieg scen w filmie. Dzięki temu mogą „przestawiać” akcję filmu i tworzyć różne warianty rozwoju filmowych wydarzeń, jak również eliminować niektóre sceny (np. odwracając kartkę na drugą stronę) i sprawdzać, czy przez to akcja nie straci na czytelności. Warto wykorzystać tę metodę. Kiedy zdecydujecie, co ma zawierać wasz film, spiszcie to wszystko i przedyskutujcie wspólnie. Należy odpowiedzieć sobie na pytania: jaki jest cel każdego z wydarzeń umieszczonych w filmie? kim są jego bohaterzy i dlaczego są tacy, jacy są? jakie perypetie przeżywają i jaki jest ich cel? kiedy nastąpią zwroty akcji i dlaczego właśnie wtedy? Pierwsze filmy są z reguły krótkie, dlatego każda sekunda powinna mieć znaczenie i cel.

STRUKTURA. Scenariusz jako całość jest strukturą. To konstrukcja, w której każdy z elementów jest istotny i ma swoje określone miejsce. Dobrze napisany scenariusz powinien posiadać takie same elementy, jak szkolne wypracowanie: wstęp, rozwinięcie i zakończenie (nazwijmy je tu: początkiem, środkiem i końcem). Istnieje schemat struktury scenariusza, którego przestrzeganie sprawi, że przyszły film będzie miał dobrą konstrukcję i zostanie zachowana równowaga między poszczególnymi elementami treści. Taki schemat nazywamy „paradygmatem”, a wygląda on następująco:
początek (25%)           środek (50%)            koniec (25%)
……………x..I………………………………x..I………………

1. etap (początek) ma na celu wprowadzenie widza w akcję filmu, zapoznanie go ze światem, który widzi na ekranie. W tym kontekście istotna jest zwłaszcza pierwsza scena filmu. W tej części pojawia się pierwszy punkt zwrotny (na schemacie zaznaczony jako „x”). Jest nim wydarzenie, które zasadniczo zmienia tok akcji (np. w życiu bohatera wydarza się coś, o czym opowie dalsza część filmu). Punkt zwrotny powinien pojawić się tuż przed zakończeniem początku. 2. etap (środek) to najdłuższa część filmu. Tu następuje rozwinięcie akcji. Tuż przed końcem środka następuje drugi punkt zwrotny (tym razem zbliżający nas do zakończenia akcji) – to impuls, który znów zmienia losy bohatera i stawia go w nowej sytuacji. 3. etap prowadzi do ostatecznego zakończenia akcji.

2. SCENARIUSZ W FILMIE DOKUMENTALNYM

FILM DOKUMENTALNY – CO TO JEST? Film dokumentalny często kojarzony jest z telewizją, mylony z dziennikarskim reportażem albo sprowadzony do przyrodniczych filmów o łosiach – całkowicie niesłusznie! Kino dokumentalne nie jest tylko obiektywnym relacjonowaniem rzeczywistości, ale przede wszystkim jej twórczą interpretacją, należy o tym pamiętać! To twórca decyduje, jakie fragmenty rzeczywistości chce pokazać oraz w jaki sposób to zrobi.

POMYSŁ – GDZIE GO SZUKAĆ? Każdy film rozpoczyna się od pomysłu. Może to być scena, zdarzenie, ciekawa postać lub miejsce. Doświadczeni dokumentaliści są w stanie natychmiast dostrzec i ocenić potencjał kryjący się w danej sytuacji lub osobie.

Należy pamiętać, że film ma przede wszystkim budzić emocje, warto więc zacząć od zadania sobie pytania o to, czy znam kogoś, kto mnie fascynuje albo czyje życie wydaje mi się niezwykłe? Dobrze jest szukać blisko siebie – wśród rodziny, przyjaciół, miejsc znajdujących się w najbliższym otoczeniu. Nierzadko to, co dla nas jest codziennością, dla kogoś innego może być zupełnie nieznane i egzotyczne.

BOHATER. Każdy film ma swojego bohatera. Choć może nim być miejsce, temat, a nawet zwierzę, to najczęściej bohaterem filmu jest człowiek. Również dlatego, że to z ludźmi najłatwiej jest nam się utożsamić. Można przyjąć, że wybór dobrego bohatera to, co najmniej, połowa sukcesu. Realizacja różnego rodzaju impresyjnych tematów jest znacznie trudniejsza, sukces filmu zależy wtedy w znacznej mierze od doświadczenia twórcy, jego/jej umiejętności oraz wybranego tematu. Z kolei ciekawy bohater może mocno pomóc unieść ciężar filmu i nasycić go emocjami, które są niezbędne by zaciekawić widzów.

Twórca ponosi odpowiedzialność za swojego bohatera. W związku z tym, wybierając tzw. „bohaterów negatywnych”, twórca staje przed szczególnie trudnym zadaniem.

DOKUMENTACJA. Po obmyśleniu koncepcji filmu, należy sprawdzić jej potencjał w praktyce – temu właśnie służy dokumentacja. Polega na spotkaniu z bohaterem, spędzeniu z nim wspólnie czasu, poznaniu jego otoczenia i rozmowie. Podczas dokumentacji należy zadawać dużo pytań, ale także samemu mówić dużo o sobie. Dokumentacja to forma poszukiwania oraz budowania relacji, obserwacji oraz próby zrozumienia.

Podczas tego etapu należy jak najlepiej poznać swojego bohatera. Nie trzeba się z nim zaprzyjaźniać, ale koniecznie zbudować zaufanie. Należy także pamiętać, by szanować jego/jej prywatność, przykładowo nie każdy zgodzi się, by kamera uczestniczyła w jego/jej życiu domowym.

Warto wziąć kamerę na dokumentację. Nie trzeba jej od razu wyciągać, ale dobrze mieć ją w pogotowiu. Jeśli nadarzy się sprzyjająca sytuacja, można zaproponować bohaterowi jej włączenie. Nie należy jednak robić z tego „wielkiego wydarzenia” – jej włączanie i wyłączanie powinno być jak najmniej zauważalne. Dobrze także pamiętać o wyłączeniu czerwonej lampki nagrywania w ustawieniach, ewentualnie – zalepieniu jej taśmą.

Może się zdarzyć, że po wyjęciu kamery bohater zmieni swoje zachowanie, zacznie udawać lub grać inną osobę. Nie trzeba się tym przejmować. Po pewnym czasie, gdy już przywyknie do bycia filmowanym, powróci naturalność. Najlepiej trzymać kamerę na zewnątrz. Na początku nie trzeba jej włączać, wystarczy postawić ją na statywie.

Bardzo istotne jest, w jaki sposób sam reżyser zachowuje się za kamerą. Jeśli za bardzo się skupi na ekranie, bohater prawdopodobnie będzie czuł się nieswojo. Nie ma sensu udawać profesjonalizmu, lepiej pozostać „niepozornym” amatorem, który „bawi” się w film. W ten sposób nierzadko łatwiej jest uchwycić rzeczy, których profesjonalnym filmowcom nigdy nie udałoby się zarejestrować

To, co w rzeczywistości wydaje się ciekawe, na ekranie może być nudne (i odwrotnie). Kamera ma niezwykłą umiejętność wykrywania najdrobniejszego fałszu i rejestracji tego, co niewypowiedziane. Dokumentując, można wyrobić w sobie umiejętność filmowego patrzenia na świat. Natomiast oglądając później nagrany materiał można dostrzec, w zarejestrowanym materiale, zupełnie inne rzeczy niż te, których się spodziewaliśmy. Dokumentacja niekoniecznie musi mieć formę nagrania filmowego – można robić zdjęcia, czy nagrywać rozmowy na dyktafon.

ROZMOWA Z CZŁOWIEKIEM. W ramach budowania zaufania i tworzenia dokumentacji można przeprowadzić rozmowę (ale nie wywiad!) z bohaterem. Należy pamiętać, by zachować skupienie i uwagę – reżyser nie może poprzestać na zdobyciu odpowiedzi na swoje pytania, musi starać się wydobyć prawdę ze swojego bohatera. W rozmowie należy się skupić nie tyle na zgromadzeniu jak największej ilości informacji, ale odnalezieniu takich historii, które powodują emocje. Najważniejszą wskazówką na tym etapie pracy jest umiejętne słuchanie. Poza tym dobrze jest przygotować sobie wcześniej pytania. (Lepiej nie zaczynać ich od „czy”, co może skutkować krótką odpowiedzią „tak”, lub „nie”.)

Krzysztof Kieślowski w swojej etiudzie Gadające głowy zadawał kilkudziesięciu osobom w różnym wieku te same trzy pytania, które przeszły do klasyki warsztatu dokumentalisty: „Kim jesteś?”, „Czego byś chciał?”, „Co jest dla Ciebie najważniejsze?” Warto z nich skorzystać, zmuszają do autorefleksji i często przynoszą niezwykłe wyznania.

SCENARIUSZ. Przystępując do pisania scenariusza, warto zacząć od zadania sobie 3 pytań:

  1. CO? CZYLI CO LUB KTO BĘDZIE BOHATEREM FILMU? – Kim jest bohater? Jaki aspekt rzeczywistości nas interesuje?
  2. JAK? CZYLI W JAKI SPOSÓB CHCEMY SFILMOWAĆ TEMAT/ HISTORIĘ? Jak mają wyglądać zdjęcia? Czy kamera będzie prowadzona „z ręki”, czy ustawiona na statywie? Czy skupimy się na obserwacji,  inscenizacji poszczególnych scen, czy też tworzeniu swobodnie powiązanych z tematem impresji? Czy skupimy się na dialogach i rozmowach, czy też raczej na obserwowaniu sytuacji? Obserwacja będzie prowadzona z daleka, na długim obiektywie, czy trzymając się blisko bohaterów? Czy reżyser będzie ukryty za kamerą i milczący, będzie odzywał się zza kamery (tzw. „głos z offu”), czy też będzie widoczny na filmie? Warto na początku dokonać tego rodzaju wyborów, a dodatkowo je spisać. W ten sposób znacznie łatwiej będzie podjąć wiele decyzji istotnych w kolejnym etapie pracy nad filmem.
  3. DLACZEGO? CZYLI DLACZEGO WYBIERAMY AKURAT TEN TEMAT/ TEGO BOHATERA? Co jest w nim takiego wyjątkowego, że nasi przyszli widzowie się nim zainteresują? Co ten temat dla nas znaczy i co chcemy przez niego przekazać?

DRABINKA. Jeśli chce się zaplanować dokładną liczbę i kształt poszczególnych scen, warto zacząć od rozpisania tzw. drabinki. Można ją także przygotować już po zdjęciach, na etapie montażu, gdy porządkujemy zgromadzony materiał i zastanawiamy się nad jego kolejnością. W tym celu warto wydrukować sobie charakterystyczne stopklatki z poszczególnych scen i opisać je kilkoma słowami bądź hasłami. Takie kartki można swobodnie układać, wizualizując sobie kolejne wersje montażowe.

TRZYCZĘŚCIOWA STRUKTURA FILMU. Film dokumentalny, jak każdy inny, ma swój początek środek i koniec, choć granice pomiędzy tymi częściami niekoniecznie są tak samo wyraźne, jak w przypadku filmu fabularnego. Zwykle punktami zwrotnymi są ważne zdarzenia, czy też trudne decyzje, które podejmuje bohater. Warto być więc otwartym na wszystko, co się w jego/jej życiu dzieje i starać się to dokumentować.